حکمت و فلسفه ای حج
حکمت و فلسفه ای حج
حج در پهلوی اینکه عبادت عظیم و رکن بزرگ اسلام بوده، کنگرهای جهانی سالانۀ مسلمانان است برای شناسائی یکدیگر، و رایزنی با همدیگر، و هماهنگکردن خط و خطوط و پروژهها و نقشهها، در عرصۀ سیاست، اقتصاد، اجتماع، ثقافت و فرهنگ وحل مشاکل گوناگون یکدیگر و یکدست و یکجا نمودن قدرتها و شوکتها و نیروها و انرژیها، و معاوضه و تبادل منافع و مصالح و کالاها و آگاهیها و معارف و علوم و تجربهها و آزمودهها، و نظم و نظام و سر و سامان دادن به جهان یکتا و یکپارچه اسلامی، سالی یک بار، در سایه پروردگار، نزدیک خانه خداوند بزرگ. و در سایه طاعتها و عبادتهای دور و نزدیک، و یادها و یادمانهای غائب و حاضر و ناپیدا و پیدا. آن هم در مناسبترین مکان، و در مناسبترین فضا، و در مناسبترین زمان. این استگوشهای از آن چیزهائی که یزدان سبحان بدان اشاره میکند، آنجا که میفرماید: [لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ] (آنان به این سرزمین مقدس بیایند) تا منافع خویش را با چشم خود ببینند.
هر نسلی برحسب شرائط و ظروف و تجارب و مقتضیات خود، ناظر فوائد فردی و اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، اخلاقی و.... حج باشند.
حج بیت الله الحرام نمونه ای از شعائر اسلام است که خود دارای مناسک و افعال و ایامی است که هر کدام از آنها به نوع خود جزو شعائرالله محسوب می شوند، همان شعائری که تعظیم و بزرگداشت آنها نشانه تقوای قلب و مایۀخیر معرفی شده است. چنانکه خداوند متعال می فرمایند: [وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَي الْقُلُوبِ] و نیز می فرماید: [وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ].
آری! حج با تمام مناسک و افعال خود نمونه ای از ارتباط عمیق و بی تکلفی در میان بنده و مولایش است. خداوند متعال قسمتی از کره خاکی را مورد رحمات خاص خویش قرارداده است، این بخش از کره خاکی چنان با رحمات خدای یکتا احاطه شده و جلالیت ذات قادر و مقتدر آن را پوشانده است که مظهری از مظاهر بارز الهی قرار گرفته و ارتباطی بسیار نزدیک با خالق لایزال دارد به طوری که انسانهای مومن با دیدن آن بلافاصله به یاد خداوند رحیم و مهربان می افتند و درعین حال به محض رویت آن بدنهایشان به لرزه افتاده و جلالیت خداوند تمام وجودشان را فرا می گیرد.
براستی چرا چنین مکانی به این مقام و عظمت نرسد درحالیکه روزگاری امام المخلصین و اسوه موحدین به همراه خانواده کوچک و مبارکش که آنها نیز نماد کاملی از اخلاص، وفا، ایثار و جانفدائی بودند در این مکان جانفشانی ها کرده و نمونه بارزی از محبت و دوستی خالصانه و اخلاص شگفت انگیز را از خود به نمایش گذاشتند و انبیا و پیامبران موحد و مخلص و نیز محبان و جانفدایان در هر عصر و زمانی همان اعمال و افعال را تکرار کرده و دقیقاً بر نقش قدم آنان قدم گذاشتند، از طواف بیت الله تا سعی بین صفا و مروه، از وقوف در عرفات گرفته تا میدان مزدلفه و از رمی جمرات گرفته تا قربانی در منی همه و همه بیانگر اخلاص، ایمان، جانفدائی و از خود گذشتگی بزرگترین موحد تاریخ ابراهیم خلیل، هاجر و اسماعیل معصوم است.
به راستی آنان محبان و محبوبان واقعی پروردگار بودند و این حب و جانفدایی آنان چنان تاثیری را در جهان بشری بر جای می گذارد که خداوند متعال علاوه از اجر و پاداش اخروی، تمام هجرتها و تحمل مشقتهای آنان را اثری جهانی بخشیده و ندای ابراهیم را از آن سرزمین بی آب و علف و لم یزرع به گوش تمام مسلمانان دنیا تا قیامت می رساند و اعمال و افعال هاجر- آن بانوی فدا کار و مخلص- را برای همیشه ماندگار می گرداند: [وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَن لّا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالا وَعَلَي كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَي مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق]
حج با تمامی مناسک، ارکان و اعمال مربوط به خود، نمونه بارزی است از اطاعت مطلق و امتثال بدون چون و چرا از فرامین خداوند متعال. در مراسم حج، حاجی از خودش هیچ گونه اختیار و اراده ای ندارد، او همواره در بین مکه و منی و عرفات و مزدلفه در حال رفت و آمد است، جایی توقف می کند و جائی حرکت می کند. زمانی که در منی قرار می گیرد بدون اینکه در مزدلفه توقفی داشته باشد بلافاصله به طرف عرفات به راه می افتد و در میدان عرفات به دعا و تضرع مشغول می شود و به همین ترتیب تمام مناسک را یکی بعد از دیگری انجام می دهد.
بارزترین نکته ای که بیانگر عبدیت محض می باشد ترک نمودن نماز مغرب در میدان عرفات و اقامه آن همراه با نماز عشاء در مزدلفه است زیرا خداوند حاکم و مقتدر این دستور را داده است و حاجی بنده و مطیع خدای خودش است نه مطیع نماز خودش.
یکی دیگر از مظاهر بسیار جذاب حج اجتماع باشکوه و میلیونی خیل عظیمی از مسلمانان و مومنان صادقی است که با قلوبی صاف و نیاتی صادقانه و مخلصانه در مکانی با هم جمع می شوند که این اجتماع آنها نمونۀکوچکی از روز رستاخیز را به نمایش می گذارد.
حضرت امام احمد بن عبدالرحیم دهلوی معروف به شاه ولی الله دهلوی در مورد اجتماع با شکوه حج می فرمایند: «حقیقت حج تجمع باشکوه گروهی از صالحین امت اسلامی در زمان واحد و در مکان مشخصی است که آن مکان یادآور بندگان مخلص و مقرب الهی اعم از انبیا، صدیقین، شهدا و صالحین است که آنان نیز به منظور تعظیم و تکریم شعائر الهی در این مکان حضور یافته و به امید دست یافتن به رحمات بیکرانه خداوندی و کسب رضایت الهی به دعا، زاری و تضرع پرداخته اند. حال بعید است که چنین اجتماعی با این کیفیت در مقابل پروردگار خویش اظهار عجز و انکساری نماید و مورد لطف مرحمت و مغفرت الهی قرار نگیرد.
حج مانند هر حكمي از احكام خداوند حكمت و دليلي و فلسفه هاي ديني و دنيوياي دارد كه بر اساس آن، مشروع شده؛ وجود دارد كه برخی حكمتهاي حج را بطور خلاصه به شرح زير مي توانيم بيان كنيم:
Ø حج مظهر بندگي، تسليم و فرمانبردار شدن در بارگاه خداوند متعال است زيرا حاجي، خود را از تمام اسباب و وسايل رفاهي دنيوي يكسو كرده لباسهاي گرانبها و زيباي خويش را كنار ميگذارد و دو تكه لباس سادهي كفن مانند ميپوشد. از مشاغل دنيوي فارغ شده مشغول ياد الهي ميشود و صرفا براي خشنودي خداوند خانهي او را طواف ميكند؛ ميان صفا و مروه سعي ميكند، به ميدان عرفات ميرود و به بارگاه الله پناهنده ميشود و عفو و بخشودگي گناهان و خطاهاي خويش را از او ميخواهد و تا پايان مراسم حج از بسياري از چيزهاي حلال، خود را دور نگه ميدارد.
Ø مسلمانان از سراسر دنيا با رنگهاي مختلف، نژادهاي مختلف، زبانهاي مختلف، لباسهاي مختلف و سليقه هاي مختلف در يكجا گرد ميآيند. وحدت و برادري ايمانيِ خويش را به نمايش ميگذارند و از مشكلات يكديگر آگاه ميشوند و براي رفع مشكلات خود و تمام مسلمانان جهان، دعا و تضرع ميكنند؛ و چنان احساس ميكنند كه ميليونها دل و جسد به يك دل و جسد تبديل شده و همه پشت سر يك امام در مسجد الحرام و مسجد النبي نماز ميخوانند و از توطئهها و كينهتوزيهاي يهود و نصارا و دشمنان اسلام، عليه مسلمانان و قرآن، آگاه ميشوند و در آن مكانهاي مقدس، براي مبارزه، جهاد و مقاومت در مقابل دشمنان دين اسلام، با پروردگار خويش و با رهبر خويش حضرت محمد بن عبدالله r و ياران با وفايش، عهدي دوباره بسته و تجديد پيمان ميكنند.
Ø در حج، آدمي جان خويش را در مشقت مياندازد و مال خويش را خرج ميكند و نعمت تندرستي جان و دارا بودن مال، باعث انجام اين فريضهي بزرگ ميشوند لذا به اهميت اين دو نعمت آگاه شده و شكر آنها را بجا ميآورد و اين خود نعمتي بزرگ است (يعني به جا آوردن شكر نعمت به خودي خود علاوه بر اجر و ثواب حج، ثواب و اجر مستقل دارد).
Ø حج، بزرگترين تربيت گاه روح و جسم آدمي است، زيرا سفر حج پر مشقتترين سفرهاست و تحملِ مشقاتِ سفر و نيز تحملِ سليقههاي مختلف ديگر افراد همراه در كاروان حج، روحِ انسانِ مؤمن را تربيت ميكند و تحمل ناملائمات را در مسير زندگي اسلامي در آينده براي آدمي آسان ميسازد.
Ø سفر حج، يادآور خاطرات زيباي پيامبران بزرگ و بندگان نيك خداوند متعال است. هنگام طواف خانهي كعبه، خاطرهي حضرت ابراهيم و فرزند دلبندش حضرت اسماعيل- عليهما السلام- تجديد ميشود زيرا اين دو بزرگوار بانيان آن بيت عظيم بودهاند. هنگام سعي ميان صفا و مروه خاطرهي پر مِهر و پر عطوفت حضرت هاجر عليها السلام نسبت به فرزندش اسماعيل عليه السلام در ذهن وارد ميشود كه براي دسترسي به آب اندكي ميان آن دو كوه «صفا» و «مروه» با دلهره و اضطراب ميدويد.
Ø در وادي مني خاطرهي مبارزهي عظيم حضرت ابراهيم u با ابليس لعين دشمن بشريت و سنگ باران شدن وي از سوي مناديِ بزرگِ توحيد، ابراهيم بت شكن و مغلوب شدن آن دشمن سركش بني آدم در اين مبارزه، در ذهن تداعي ميشود.
Ø و اما در صحراي عرفات در آن مجمع بزرگ، منظرهي شيرين و زيباي ديگري در جلوِ ديدگانِ ما ترسيم ميشود، منظرهي حجة الوداع آخرين حج پيامبر عظيم اسلام حضرت محمد r كه بر ناقهي خويش سوار و گرداگردِ او بيش از يكصد هزار از عاشقان وي پروانهوار حلقه زدهاند و ايشان با سوز و گداز خاصي دست نياز را به بارگاه رب العزت دراز نموده براي خير و صلاح امت مشغول دعا و تضرع اند و امور مهمي را به امت اعلام و توصيه ميكنند. علاوه بر اين موارد، حج، بركات و ثمرات بيشمار ديگري نيز دارد که میتوان بطور فشرده به منافع ، اسرار، حکمت و فلسفۀ حج تحت عناوین ذیل اشاره کرد:
ü فلسفهء حج را در ( يک نگرش کلی، سيری وجودی انسان ... بسوی خدا نمايش رمزی فلسفهء خلقت بنی آدم وتجسم عينی آنچه درين فلسفه مطرح است ... دانست ) [1]
ü حج نشانهء عملی ملل متحدی است که اساس آن توحيد ويک پارچگی ملت ها جهان ميباشد.
ü حج اظهار عبودیت و بندگی به پیشگاه خداوند متعال است که این امر در تمام اعمال حج نظیر احرام و طواف و سعی و قربانی و.... مشهود و مشخص است.
ü حج آشنایی با آثار و اخبار پیغمبر اکرم ^ و زنده نگه داشتن این آثاراست.
ü حج کنگره ی عظیم برای حل مشکلات جهانی مسلمانان .
ü حج، یک انجمن جهانی است.
ü حج نشانه ی مساوات بندگان الهي در پيشگاه اوتعالی است.
ü حج تآمین کنندۀ منافع اقتصادی مسلمانان وحتی بشریت .
ü حج، یک منبع فرهنگی و مشق و تمرین است.
ü حج در برگیرندۀ تربیت ها و آموزه های اخلاقی .
ü حج وسیلۀ سترگ تبادل افکار سیاسی و حلال مشاکل و بحران های سیاسی جهان .
ü حج بزرگترین اجتماع برای شناخت مسلمانان از همدیگر و آموختن و آموختاندن یکدیگر و تبادل تجارب و کارکرده ها.
ü حج بیانگر محوریت مسلمانان، محوریکه همگی ایشان را به یکدیگر سخت پیوند میدهد.
ü حج عظیم ترین گردهم آیی مسلمانان غرض جلب اعتماد همدیگر.
ü حج پیام دهنده صلح وسلم برای بشریت.
ü حج اظهار عبودیت و بندگی به پیشگاه خداوند متعال است .
ü كنگره سالانه حج همواره الهامبخش بسياري از جنبشهاي آزادي خواهي و نهضتهاي عظيم براي گسستن زنجيرههاي ظلم و ستم و تعدي بوده است .
ü حج موسم عبادتی استکه جانها در آن صاف میگردند.
ü حج با تمام مناسک و افعال خود نمونه ای از ارتباط عمیق و بی تکلفی در میان بنده و مولایش است.
ü حج با تمامی مناسک، ارکان و اعمال مربوط به خود، نمونه بارزی است از اطاعت مطلق و امتثال بدون چون و چرا از فرامین خداوند متعال.
ü حج با تمام ارکان و افعال خود چنان عظمت و ابهتی را به نمایش می گذارد که بیان کیفیت آنها در قالب الفاظ و کلمات نمی گنجد بلکه برای درک واقعی آنها باید در آن مکانهای نورانی و عرفانی حاضر شد و پیشانی بندگی را در هر کدام از آن اماکن بر زمین نهاد و اشک دیدگان را نثار آن مکانهای مقدس نمود.
ü حج نمونه ای بسیار بارز از صحرای محشر و ایستادن در مقابل خداوند یکتا را به تصویر می کشد.
ü حج یاد آورندۀ از نام حضرت ابراهيم خلیل الله ويادی ازخاطره های وی و ایثارگری و قربانی بی نظیر وی است.
ü حج بیانگر اخلاص، ایمان، جانفدائی و از خود گذشتگی بزرگترین موحد تاریخ ابراهیم خلیل، هاجر و اسماعیل معصوم است.
ü حج یاد و تذکار از اسماعیل و هاجر (علیهما السلام) است.
ü منافع، حکمت و اسرار حج در بخش های :
ü عقیدوي ( فكراسلامي )
ü در بخش عملي
ü در بخش اخلاقي
ü دربخش فرهنگی
ü دربخش اجتماعی
ü در بخش ساختار فردی
ü در بخش سلامت جامعه
ü وبالاخره در تمام شؤن و ابعاد زندگی
اینها برخی از چیزهائی استکه خدا از حج خواسته است، در آن روزیکه حج را بر مسلمانان واجب فرموده است، و به ابراهیم (علیه السلام) دستور داده است که در میان مردمان حج را اعلام و اعلان دارد.
ü حجّ ميثاق ميان بنده و پروردگار است و از بزرگترين فريضه هاي الهي است كه در آن هر دو جنبه فردي و اجتماعي به شكلي نمايان گنجانيده شده است .
ü حجّ تجلي و تكرار همه صحنه هاي عشق آفرين زندگي يك انسان و يك جامعه متكامل در دنيا است . حجّ كانون معارف الهي است كه از آن محتواي سياست اسلام را در تمام زواياي زندگي بايد جستجو نمود.
در جنبه فردي، هدف، تزكيه و رسيدن به صفا و نورانيت و پيراستگي از زخارف بي ارزش مادي و فراغت با خويشتن معنوي و انس با خداي متعال و ذكر و تضرع و توسل به حضرت حق است تا آدمي به عبوديت كه صراط مستقيم الهي به سوي كمال است راه يابد و در آن گام بردارد
در اين بخش ، تنوع فرصت ها و آزمايشگاهها به حدّي است كه هر گاه كسي با توجه به آداب و فرائض و تدبير در فلسفه حجّ ، از آن عبور كند بي گمان، دستاوردي گرانبها خواهد داشت ، فرصت احرام و تلبيه ، فرصت طواف و نماز، فرصت سعي و هروله ، فرصت وقوف در عرفات و مشعر و مني، فرصت رمي و قرباني و فرصت ذكر الله كه همچون فضاي سرشار از روح و حيات در همه ي اين مراحل ، گسترده شده است.
مجموعه اين فرصت ها مي تواند دوره كوتاهي از رياضت شرعي و خود سازي براي هر فرد باشد و مبدأ يك تحول عميق در اخلاق و سلوك فردي زائر خانه خدا گردد .
اين بخش از فلسفه حجّ ، همواره مورد توجه عموم مسلمانان به ويژه اهل مراقبت بوده و هست ، ليكن مسأله مهم كه غالباً مورد توجه نيست اين است كه اهداف فردي ، بخشي از فلسفه حجّ است ، بهره برداري از ذخاير عظيم اين فريضه الهي فراتر از جنبه فردي است ، و آثار و بركاتي كه اين همايش عظيم مي تواند براي عموم مسلمانان بلكه براي آحاد مردم جهان داشته باشد بسي مهم تر و با ارزش تر از بركات فردي آن است .
نكته قابل تأمل اين است كه قرآن كريم در تبيين حكمت وفلسفه حجّ عمدتاً بر اهداف اجتماعي حجّ و آثار و بركات آن براي همه مردم تأكيد فرموده است .
از نظر قرآن كريم فلسفه بناي كعبه و حكمت حجّ، قيام براي تأمين منافع مردم است ]جعل الله الكعبة البيت الحرام قياماً للنّاس[ يعني حجّ يك حركت جمعي براي حل معضلات و تأمين نيازها و رشد و توسعه جامعه بشر است.
از نظر قرآن، مسلمانان در همايش عظيم حجّ بايد شاهد منافع خود باشند ]ليشهدوا منافع لهم[
حج موسم عبادتی استکه انسان خود را نزدیک به خدا در خانه مقدس خدا احساس میکنند. جانها پیرامون این خانه به پرواز درمیآیند، و از یادها و یادآوریهائی که پیرامون این خانه است شاد و شنگول میگردند، و بسان خیالهای نزدیک و دور اوج میگیرند و بال و پر میزنند.
مسلمانان محور خود را مییابند، محوریکه همگی ایشان را به یکدیگر سخت پیوند میدهد: این قبلهای استکه همگان بدان رو میکنند، و جملگی پیرامون آن به یکدیگر میرسند ... و پرچم خود را مییابند، پرچمی که در زیر آن گرد میآیند و در سایه آن میآسایند ... آن پرچم، پرچم عقیده یگانهای است که جنسها و رنگها و کشورها در سایه آن از میان برمیخیزند. نیروی خود را مییابند، نیروئی که گاهی آن را فراموش میکنند، نیروی تجمّع و تشکل و اتحاد و اتفاق و ارتباطیکه میلیونها نفر را دربر میگیرد و پشتیبان همدیگر مینماید، میلیونها نفریکه کسی در برابر آنان تاب مقاومت و ایستادگی ندارد، اگر ایشان به زیر پرچم یگانه خود برگردد، پرچمیکه یکی بیش نیست و دوگانه و چندگانه نمیباشد، و آن پرچم عقیده و توحید است.
این عبادت اسلامی همچون سایر عبادات اسلامی دارای حکمت های سودمندی است که سود آن عاید فرد و جامعه می گردد. ما در اینجا به اختصار به بعضی از حکمت های حج می پردازیم:
مهم ترین و سودمندترین حکمت حج اظهار عبودیت و بندگی به پیشگاه خداوند متعال است که این امر در تمام اعمال حج نظیر احرام و طواف و سعی و قربانی و.... مشهود و مشخص است.
علاوه بر این منافع روحی و روانی و اخلاقی بسیاری به شخص حاجی و به جامعه اسلامی می رسد از جمله:
شخص با احرام و قطع وابستگی خود از تعلقات مادی و دنیوی، از تمام قیود و وابستگی های خسران آور رها گشته و آماده عروج و پرواز در فضاهای معنوی و عرفانی می گردد.
مسلمانان از اقصی نقاط کشورهای اسلامی و غیر اسلامی در ایام مشخص در کنگره عظیم حج جمع می گردند و با اتحاد و همفکری راه حل مشکلات مسلمانان جهان را بررسی کرده و در رفع مشکلات از نیروی عظیم مسلمانان کمک می گیرند. و اتحاد اسلامی را بین همه مسلمانان جهان برقرار می سازند انشاء الله.
تحرک بازار و اقتصاد مسلمانان. موسم حج از قدیم الایام فرصت خوبی برای رونق خرید و فروش بازرگانان مسلمان و گردش سرمایه در دست کسبه و مستمندان از شرق تا غرب عالم می شود.
منافع امت اسلام انواع و اقسام و مراتبي دارد : منافع فرهنگي ، منافع سياسي ، منافع اقتصادي و حتي منافع نظامي كه «ليشهدوا منافع لهم» شامل همه انواع منافع و مراتب آن است .
يكي از دانشمندان اسلام در باره منافع اجتماعي حجّ مي فرمايند : «در جنبه اجتماعي، حجّ در ميان همه فرائض اسلامي بي همتا است ، زيرا مظهري از قدرت و عزّت و اتّحاد امّت اسلامي است ، هيچ فريضه ديگري بدينسان به آحاد مسلمان در باره مسايل امت اسلامي و جهان اسلام درس و عبرت نمي آموزد و آنان را در روحيه و واقعيت ، به قدرت و عزّت و وحدت نزديك نمي كند . تعطيل اين بخش از حجّ ، بستن سرچشمه يي از خيرات به روي مسلمين است كه از هيچ رهگذر ديگري نمي توانند بدان دست يابند .
حجّ بسان قرآن است كه همه از آن بهره مند مي شوند ولي انديشمندان و غواصان و درد آشنايان امّت اسلامي اگر دل به درياي معارف آن بزنند و از نزديك شدن و فرو رفتن در احكام و سياستهاي اجتماعي آن نترسند از صدف اين دريا گوهرهاي هدايت و رشد و حكمت و آزادگي را بيشتر صيد خواهند نمود و از زلال حكمت و معرفت آن تا ابد سيراب خواهند گشت .
ولي چه بايد كرد و اين غم بزرگ را به كجا بايد برد كه حجّ بسان قرآن مهجور گرديده است ! و به همان اندازه كه آن كتاب زندگي و كمال و جمال در حجابهاي خود ساخته ما پنهان شده است و اين گنجينه اسرار آفرينش در دل خرمن ها خاكِ كج فكريهاي ما دفن شده و اين زبان اُنس و هدايت و زندگي و فلسفه زندگي ساز او به زبان وحشت و مرگ و قبر تنزل كرده است ، حجّ نيز بهمان سرنوشت گرفتار گشته است.
سرنوشتي كه ميليونها مسلمان هر سال به «مكه» ميروند و پا جاي پاي «پيامبر» و «ابراهيم» و «اسماعيل» و «هاجر» مي گذارند ولي هيچ كس نيست كه از خود بپرسد ابراهيم و محمد عليهما السّلام كه بودند ؛ و چه كردند ، هدفشان چه بود ؟ از ما چه خواستند ؟
خلاصه همه مسلمانان بايد در تجديد حيات حجّ و قرآن كريم و بازگرداندن اين دو به صحنه هاي زندگي شان كوشش كنند...»
حج يك عبادت دسته جمعي است كه هر سال در روزهاي معيني در سرزميني تاريخي و باشكوه انجام ميگيرد. اين نوع عبادت علاوه بر اين كه پيوند استواري ميان بنده و خدا به وجود ميآورد، ميتواند از جهات گوناگوني مبدأ اثرات سودمند و ارزندهاي در اجتماع اسلامي باشد؛ زيرا:
اولا: يك چنين عبادت دسته جمعي كه با تجرد كامل و وارستگي مطلق، تنها با پوشيدن دو قطعه پارچه ساده آغاز ميگردد، نشانه مساوات بندگان الهي در پيشگاه اوست و اين يكي از آمال بزرگ انساني است كه روزي انسانهاي جهان عوامل برتريهاي موهوم را مانند نژاد، رنگ و ثروت را كنار گذارده، همگي خود را در برابر خدا مساوي و برابر بدانند. عمل حج از عبادتهايي است كه به اين هدف تحقق ميبخشد و موجب ميشود كه افراد با ايمان امتيازات اجتماعي را وسيله برتري خود ندانند.
ثانيا: چنين اجتماع عظيمي كه اعضاي آن را نمايندگان واقعي ملتهاي مسلمان جهان تشكيل ميدهد، كنگره بزرگ سالانه مسلمانان دنيا محسوب ميگردد كه در هر سال در اين سرزمين مقدس برگزار ميشود.
آيين اسلام يك مشت قوانين اخلاقي و سنن تربيتي كه هدفي جز اصلاح روح و روان مردم نداشته باشد نيست تا خود را از تاسيس كنگره سالانه و اجتماعات هفتگي و روزانه كه مخصوص احزاب سياسي و اجتماعات متحرك وزنده است دور بگيرد، بلكه يك آيين جهاني و جامعي است كه به همه شؤون زندگي بشر - اعم از اخلاقي، اجتماعي، سياسي، اقتصادي و نظامي - نظر دارد.
از اين نظر آورنده اسلام با وضع قوانين سياسي و دعوت به تشكيل كنگره سالانه در سرزمين مكه، بقا و ابديت و مصونيت آيين خود را تضمين نموده است و طبعا اين كنگره اثراتي بالاتر از اثرات كنگرههاي سالانه احزاب سياسي و زنده جهان در بر خواهد داشت.
منتها، سران سياسي، در اين اعصار به اهميت چنين موضوعاتي توجه پيدا كردهاند در حالي كه اسلام از چهارده قرن پيش طرح آن را ريخته و اثرات مطلوبي از آن گرفته است. متفكران اسلام كه طبعا در اجتماع مزبور شركت خواهند داشت، ميتوانند آخرين تحولات اوضاع جهان اسلام را مورد بررسي قرار دهند و پس از گرد آوري اطلاعات دقيق و تبادل نظر، در بهبود وضع مسلمانان بكوشند و سرزمين اسلام را از عوامل ضد آزادي و استقلال پاك سازند و به پيشرفت همه جانبه مسلمانان جهان كمك كنند.
چه اجتماعي سودمندتر از اين كه ميتواند بزرگترين حلقه اتصال ميان مسلمانان جهان باشد و سران اسلام را از اوضاع يكديگر آگاه سازد.
اين كنگره ميتواند به وضع اقتصادي و فرهنگي مسلمانان كمكهاي شاياني بنمايد؛ زيرا متفكران و صاحبنظران - پس از اداي فريضه حج - ميتوانند در محيطي آرام و پر از فضا و معنويت به تبادل افكار بپردازند و در زمينه فرهنگ و اقتصاد اسلام طرحهايي بريزند.
كنگره سالانه حج همواره الهامبخش بسياري از جنبشهاي آزادي خواهي و نهضتهاي عظيم براي گسستن زنجيرههاي ظلم و ستم و تعدي بوده است و اين نكته با مراجعه به تاريخ اسلامي و انقلابهاي فرزندان اسلام روشن ميشود؛ زيرا نطفه بسياري از نهضتهاي اسلامي كه براي برانداختن حكومتهاي جور و ستم صورت ميگرفت در ايام حج بسته ميشد و اين سرزمين الهامبخش چنين آزاديهايي بود.
از آنچه در بالا ذكر شد نتيجه ميگيريم كه عبادات اسلامي همه داراي اسراري است كه مستقيما به خود عبادت كننده يا جامعهاي كه در آن زندگي ميكنند باز ميگردد
]وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالا وَعَلَي كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ [. دین اسلام دین وحدانیت خالص و یکتا پرستی است. دینی است که اعتقادی به وساطت در ارتباط بین بندگان با خدایشان ندارد. مومنان و مسلمانان، خدایی را عبادت می کنند که از دایره ادراک و ابصار بالاتر است. خدای یگانه مومنان نه تصویر است و نه بت، نه مجسمه است و نه جسم. تنها کسانی می توانند به این معبود یکتا برسند که دارای تفکری بلند، نیت و اراده ای قوی، اخلاص در عمل و انقطاع از اغیار باشند.
تربیت یافتگان دین اسلام به درجه ای از بلندنظری و عقیده شفاف و خالص می رسند که دیگر ادیان و نظریات فلسفی از تربیت چنین افرادی عاجزند.
دین اسلام برای تربیت و اصلاح پیروان خویش، دارای برخی احکام و قوانین است که برخی از این احکام به عنوان شعائر و مظاهر تجلی قدرت و عظمت اسلام -این دین آسمانی- تلقی می شوند. به عنوان مثال حج بیت الله الحرام نمونه ای از شعائر اسلام است که خود دارای مناسک و افعال و ایامی است که هر کدام از آنها به نوع خود جزو شعائرالله محسوب می شوند، همان شعائری که تعظیم و بزرگداشت آنها نشانه تقوای قلب و مایۀخیر معرفی شده است. چنانکه خداوند متعال می فرمایند: ]وَمَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَي الْقُلُوبِ» و نیز می فرماید: «وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ[.
آری! حج با تمام مناسک و افعال خود نمونه ای از ارتباط عمیق و بی تکلفی در میان بنده و مولایش است. خداوند متعال قسمتی از کره خاکی را مورد رحمات خاص خویش قرارداده است، این بخش از کره خاکی چنان با رحمات خدای یکتا احاطه شده و جلالیت ذات قادر و مقتدر آن را پوشانده است که مظهری از مظاهر بارز الهی قرار گرفته و ارتباطی بسیار نزدیک با خالق لایزال دارد به طوری که انسانهای مومن با دیدن آن بلافاصله به یاد خداوند رحیم و مهربان می افتند و درعین حال به محض رویت آن بدنهایشان به لرزه افتاده و جلالیت خداوند تمام وجودشان را فرا می گیرد.
براستی چرا چنین مکانی به این مقام و عظمت نرسد درحالیکه روزگاری امام المخلصین و اسوه موحدین به همراه خانواده کوچک و مبارکش که آنها نیز نماد کاملی از اخلاص، وفا، ایثار و جانفدائی بودند در این مکان جانفشانی ها کرده و نمونه بارزی از محبت و دوستی خالصانه و اخلاص شگفت انگیز را از خود به نمایش گذاشتند و انبیا و پیامبران موحد و مخلص و نیز محبان و جانفدایان در هر عصر و زمانی همان اعمال و افعال را تکرار کرده و دقیقاً بر نقش قدم آنان قدم گذاشتند، از طواف بیت الله تا سعی بین صفا و مروه، از وقوف در عرفات گرفته تا میدان مزدلفه و از رمی جمرات گرفته تا قربانی در منی همه و همه بیانگر اخلاص، ایمان، جانفدائی و از خود گذشتگی بزرگترین موحد تاریخ ابراهیم خلیل، هاجر و اسماعیل معصوم است.
به راستی آنان محبان و محبوبان واقعی پروردگار بودند و این حب و جانفدایی آنان چنان تاثیری را در جهان بشری بر جای می گذارد که خداوند متعال علاوه از اجر و پاداش اخروی، تمام هجرتها و تحمل مشقتهای آنان را اثری جهانی بخشیده و ندای ابراهیم را از آن سرزمین بی آب و علف و لم یزرع به گوش تمام مسلمانان دنیا تا قیامت می رساند و اعمال و افعال هاجر- آن بانوی فدا کار و مخلص- را برای همیشه ماندگار می گرداند: ] وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَن لّا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ وَأَذِّن فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالا وَعَلَي كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَّعْلُومَاتٍ عَلَي مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيق[ِ.
ترجمه: و چون براي ابراهيم جاي خانه را معين كرديم [بدو گفتيم] چيزي را با من شريك مگردان و خانهام را براي طوافكنندگان و قيامكنندگان و ركوعكنندگان [و] سجدهكنندگان پاكيزه دار و در ميان مردم براي [اداي] حج بانگ برآور تا [زايران] پياده و [سوار] بر هر شتر لاغري كه از هر راه دوري ميآيند به سوي تو روي آورند تا شاهد منافع خويش باشند و نام خدا را در روزهاي معلومي بر دامهاي زبانبستهاي كه روزي آنان كرده است ببرند پس از آنها بخوريد و به درمانده مستمند بخورانيد سپس بايد آلودگي خود را بزدايند و به نذرهاي خود وفا كنند و بر گرد آن خانه كهن [كعبه] طواف به جاي آورند
حج با تمامی مناسک، ارکان و اعمال مربوط به خود، نمونه بارزی است از اطاعت مطلق و امتثال بدون چون و چرا از فرامین خداوند متعال. در مراسم حج، حاجی از خودش هیچ گونه اختیار و اراده ای ندارد، او همواره در بین مکه و منی و عرفات و مزدلفه در حال رفت و آمد است، جایی توقف می کند و جائی حرکت می کند. زمانی که در منی قرار می گیرد بدون اینکه در مزدلفه توقفی داشته باشد بلافاصله به طرف عرفات به راه می افتد و در میدان عرفات به دعا و تضرع مشغول می شود و به همین ترتیب تمام مناسک را یکی بعد از دیگری انجام می دهد.
بارزترین نکته ای که بیانگر عبدیت محض می باشد ترک نمودن نماز مغرب در میدان عرفات و اقامه آن همراه با نماز عشاء در مزدلفه است زیرا خداوند حاکم و مقتدر این دستور را داده است و حاجی بنده و مطیع خدای خودش است نه مطیع نماز خودش.
یکی دیگر از مظاهر بسیار جذاب حج اجتماع باشکوه و میلیونی خیل عظیمی از مسلمانان و مومنان صادقی است که با قلوبی صاف و نیاتی صادقانه و مخلصانه در مکانی با هم جمع می شوند که این اجتماع آنها نمونۀکوچکی از روز رستاخیز را به نمایش می گذارد.