فلسفه، احکام و اسرار حج
فلسفه، احکام و اسرار حج
نگارنده: نورالله کوثر
کابل / تابستان 1390
[ وَللهِ عَلَي النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ]
(سورة آل عمران: 97)
فـهـــرســـت مطــالـــــب
عنوان صفحه
مقدمه
آشنایی با خانهي كعبه
فضیلت حج
حج در قرآن
وجوب حج، وحكم تارك آن
حج در احادیث رسول الله I
حکمت و فلسفه ای حج
مناسک حج و درسهایی از آن
اسرار و حكمتي از احکام حج
برخی از حکمتها و فلسفه های دیگر حج
فواید حج در زندگی انسان
حج، یک منبع نیروی معنوی و عاطفی
حج، یک منبع فرهنگی و مشق و تمرین است
منافع تجاري و بازرگانی
برابری، وحدت و صلح در حج
حج، یک انجمن جهانی است
نقش حج در ابعاد ديگر
نقش حج در سلامت افراد
معنويت درين مراسم
نقش حج درساختار جامعه
نقش اجتماعی حج
حج وتوحيد
آيات توحيد در سورة الحج
أثر حج در غرس عقيدهء توحيد
دعوت به سوي الله تعالي در حج ومجالات آن
حج و وحدت مسلمین
حكم حج و تعریف آن
شروط وجوب حج
انواع حج و نسک
زمان ومیقاتگاه حج
برخي از آدابي كه بايد قبل از سفرحج در نظر گرفته شود
آداب که پس ازتصميم گرفتن به حج باید رعایت شوند
آداب هنگام حركت از خانـه
آداب هنگام سوار شدن به موتر يا طياره
آداب هنگام احرام بستـن
احرام و مستحبات قبل از آن
مستحبات احرام
آداب حج
محظورات(ممنوعات) احرام
دخول مكه و مسجد الحرام
طواف عمره یا طواف قدوم
شروط طواف
سنتهاي طواف
کيفيت انجام عمره
احرام
طواف
اضطباع
رمل
سعي در ميان صفا ومروه
شروط سعي بين صفا و مروه
سنتهاي سعي
ترا شيدن ويا کوتاه کردن موي سر
خروج از احرام براي مُعتَمِر و مُتَمَتٍّع
ماندن در مكه
بعضي از اشتباهات و خطاها در اثناي طواف
سعي عمره
آخرين اعمال عمره
کيفيت انجام مراسم حج
ارکان و واجبات حج
سنن و مستحبات حج
اعمال روز هشتم یا ترویه
اعمال روز نهم يا عرفه (وقوف به عرفات)
شب گذرادن در مزدلفه
اعمال روز عید
اشتباهاتي كه در روز عرفه رخ مي دهد
شب گذراني در مُزدَلِفَه
گرد آوري سنگريزهها از مزدلفه يا مني
حركت به سوي مِني
ايام تشريق و اعمال آنها
شب گذراندن در منی ایام تشریق
طواف وداع
جنايات و جريمه هاي آن
زيارت مدينهي منوره و روضهي مطهره
خلاصه آداب زيارت مسجد رسول الله I
آداب اقامت در مدينه
زيارت اماكن خاص در مدينهي منوره
قبرستان بقيع
زيارت شهداي احد
زيارت مسجد قباء
وداع با مدينه
فهرست منابع و مأخذ
آثار نویسنده
الْحَمْدُ للهِ الَّذِي جَعَلَ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرامَ قِياماً لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلائِدَ والصلوة و السلام علی رسوله الله محمد و علی آله و أصحابه أجمعین . اما بعد :
مقدمه
یقیناً که حج یکی از بناهای بزرگ پنجگانۀ اسلام بشمار میرود، اين وجيبهء الهی نقش مهمی را در ساختار سلامت فرد وجامعهء انسانی ایفا ميکند، این عبادت سیر تکاملی به سوی مکارم والای انسانی است.
سيريست بسوي خداوندY، سيري بسوي تاريخ انسانيت ومسلمانان، سيري بسوي شخصيت هاي اززنده وتاريخ ساز، سيريست بسوي محبت حقيقي، سيريست بسوي اصل انسانیت و سیریست بسوی تمدن، ترقی وتعالی بشر.
حج مدرسه ايماني بزرگي است كه مسلمانان در آن در عرصه هاي مختلف و در تمامي بخشهاي دين اعم از عقايد و عبادات و سلوك وغيره درسهاي بزرگ و فوائد ارزشمند و اندرزهاي مفيدي مي آموزند، كه البته آنان در اين آموزش از نظر كيفيت و حجم آموخته هايشان باهم بسيار متفاوتند.
مسلمانان سالانه چشم براه این موسم عظیم بوده باشوق و شورو علاقۀ بسیارآنرا پذیرایی مینمایند، تا بتوانند طاعت و عبادت خداوند Y را در روزهای محدود و زودگذر این موسم جلیل القدر، باسایر مسلمانانی که از سرزمین های دور ونزدیک حضوریافته اند، گرد کعبۀ مشرفه، با شور و شوق فراوان به بیت عتیق، سپری نمایند، وبدین وسیله ارتباط مستقیم و بدون تخلل به ذات کبریایی اوتعالی جل مجده قایم کنند. شکی نیست که در این روز های پر فیض هر مسلمانی در هر جای دنیا با شوق فراوان آرزو می کند که ای کاش من هم مشغول ادای این فریضه بزرگ میبودم، و کاش اینک در این مراسم مقدس حضور میداشتم، کاش چشمم به بیت عتیق می افتاد که به شدت آنرا دوست می دارم. زیرا همۀ مسلمانان جهان با بیت الله الحرام رابطۀ عمیق و پیوند نا گسستنی دارند.
براستي كه حج فرصتي طلايي است كه بنده مؤمن در آن براي آخرتش توشه برگيرد، از توبه آغاز كند، و مخلصانه ببارگاه پروردگارش اعلان پشيماني نمايد، و با جدّيت كامل به طاعت وعبادت روي آورد و براي حصول رضا و خوشنودي پروردگارش بشدّت تلاش نمايد .
درمراسم حج فرهنگ اسلامی که به اساس اخوت و وحدت ملت ها نهاده شده است، به گونه بسيار عالی آن تمثيل ميگردد .
کتب و تألیفات بسیاری در رابطه به این رکن عظیم واحکام آن با حجم های متفاوت و روشهای مختلف نگاشته شده که همه مورد استفادۀ مسلمانان قرار گرفته است و ما از خداوندY برای خدمت گذاران علم و دانش پاداش بیشماری استدعا داریم.
اما این رسالۀ ارزشمند که بنده آنرا با استفاده از آثار دانشمندان در اين باره جمع، تهیه و ترتیب نموده و بنام (فلسفه، احکام و اسرار حج) نامگذاری نموده ام، با سایر کتاب های تألیف شده دربارۀ حج تفاوت دارد که میتوان تفاوت و تفكيك این کتاب را با كتب دیگر در نکات ذیل یاد آورشد:
الف - این کتاب روش جدیدی را در موضوع حج پیشکش می نماید که نمی توان آنرا احکام متعلق به حج نا مید، و نه هم برخی از فتاوای مر بوط به مسایل حج شمرد، بلکه سفری دلپسندی حج است که از لابلای ماخذ موثوق کتب سنت برگزیده و گرد آورده شده است تؤام با بیان حکمت و فلسفه ای حج که حجاج را با تأسی و پیروی پیامبر اکرم^ با خود همراز و همسفر ساخته، کیفیت وچگونگی اداء حج را برای مسلمان واضح و آشکار می سازد.
ب- این کتاب موضوعاتي را منعکس می سازد که شاید بسیاری از مردم از آن آگاهی نداشته باشند، زیرا اکثر مردم در مورد حج پیامبر اکرم ^ جز احکام فقهی، از دیگر مسایل آن به ویژه اسرار و منافع این عبادت پرعظمت آگاهی ندارند، که البته این مسایل نیز از اهمیت فراوانی بر خوردار است، لکن آنعده امور ومسایل مفصل و شامل حج آن حضرت ^ که ارتباط و تأثیر بسزایی در ادای این فریضۀ پرفیض، و نقش برجسته در زندگی مسلمان دارد، لازم است بیان و توضیح گردد، تا بندۀ مسلمان از پند های آموزنده، درسهای مفید و مؤثر، و فواید بزرگ آن در تمامی عرصه ها، در عقیده، عبادات، اخلاق و غیره توشه ای برای آخرت خود برگیرد.
ج - اين كتاب در واقع مباني حج ابراهيمي و محمّدي صلوات الله عليهما وسلامه را از متن كتاب و سنّت بيان مي كند . در اين كتاب تلاش شده كه هر دو جنبه فردي و اجتماعي حجّ از متون اصلي اسلام ارائه گردد و مهم ترين نكاتي كه در سفر به حرمين شريفين بايد مورد عنايت زائران خانه خدا و روضه منوره نبوي باشد، تقديم شود .
حضرت رسول اكرم ^ فرصت حج و اجتماع مردم را غنیمت می شمردند تا به آنان پند و اندرز های ارزشمند و گرانبهای خویش را تقدیم نموده و بزرگی وعظمت پروردگار عالم را به آنها یاد آور شوند، چنانکه در عرفات و در اثنای سیرشان ^ در بین مشاعر حج، و روز عید قربان در منا، و ایام تشریق، اندرزها و موعظه های متنوعی را به مردم ایراد نمودند، آنحضرت ^ در عرفات قبل از غروب نمودن آفتاب مردم را مخاطب قرار داده فرمودند: (ای مردم! از دنیای تان نسبت به آنچه که گذشته باقی نمانده است جز به اندازه زمانی که از این روز شما نسبت به آنچه که از آن گذشته، باقی مانده است) همچنان آنحضرت ^ درجمع انبوه مردم چنین فرمودند: (یقینا خداوندY در این جمعیت انبوه شما فضل وکرم خویش را ارزانی داشته، و مردمان بدکردار شما را بخاطر نیکان تان بخشیده، و به نیکوکاران شما هر آنچه که از او تعالی خواستند، عطا نموده است، پس بنام خداوندY حرکت نماید).
چنانکه آنحضرت ^ بشر بن سحیمt را فرستادند تا در روز های تشریق به مردم اعلان و ابلاغ نماید که: (جزء مؤمن کسی دیگر وارد بهشت نخواهد شد).
و هنگامیکه از ایشان ^ پرسیده شد که چگونه در روز های حج نیکی و احسان نماییم؟ فرمودند: (به مردم طعام بدهید و به آنان سخن نیک بگویید).
همچنان پیامبر اکرم ^ در روز های حج در مورد زنان سفارش نمودند، و از دروغ بستن بر ایشان هشدار داده و به تبلیغ و رساندن فرموده های ایشان به مردم امر نموده فرمودند: (شاد دارد خداوندY شخصی را که سخن مرا شنیده و آنرا درست درک کرده سپس آنرا به دیگران تبلیغ نموده است). همچنان از غلو و افراط در دین بر حذر داشتند وامر فرمودند تا از والیان امر اطاعت صورت گیرد و ترغیب نمودند تا با والدین احسان و خوبی نموده و روابط با خویشاوندان را پیوسته نگه دارند.
بناءً موسم حج، موسم پر فیض و برکت، و فرصت خوبی برای دعوت بسوی خداوندY می باشد.
همچنان آنحضرت ^ در روز های پر فیض و برکت حج به چنگ زدن به قرآن کریم و سنت مطهر سفارش نموده فرمودند: (من در میان شما دو چیز را گذاشتم تا لحظۀ که به آن چنگ زنید و تمسک جویید هرگز گمراه نمیشوید، کتاب خداY و سنت من).
همچنان آنحضرت ^ بر دوری جستن از امور نو پیدا و بدعتها در دین تأکید ورزیده فرمودند: (آگاه باشید! من قبل از شما بر حوض حاضر میشوم و شما را مشاهده میکنم، ..... وکسانی از میان واردشدگان ربوده میشوند، من میگویم: ای پروردگار! آنها یاران (از امت من اند) به من گفته میشود: تو آگاهی نداری که آنها بعد از تو چه چیزهای – در دین-ایجاد کردند!) وامر فرمودند تا مسلمانان همدست و یکپارچه باشند، و از تفرقه و اختلاف بر حذر داشته فرمودند: (بعد از من کافر نشوید، که برخی از شما گردن برخی دیگر را بزند) و فرمودند: (شیطان نا امید شده که مسلمانان در جزیرۀ عرب او را بپرستند، ولیکن در فاسد نمودن و دگرگون ساختن دلها و ایجاد ترک دوستی و محبت میان شان می کوشد).
در حج پیامبر خدا^ هدایات و رهنمود های بسا بزرگی را در مورد زندگانی خانوادگی شان (همسران ایشان) به امت گذاشتند، در این موسم بزرگ همسران و سایراهل خانوادۀ آنحضرت ^ نیز همسفر ایشان بودند که آنحضرت^ را در بسیاری از امور یاری و کمک می نمودند، و درعین زمان آنها را از شر و فتنه حفاظت می نمودند، بطور مثال، هرگاه همسران پیامبرخدا ^ با مردان روبرو میشدند، چادرهای سر شان را برروی خویش رها می کردند. چنانکه آنحضرت ^ هنگامی متوجه شدند که فضل بن عباسt بسوی زنی نگاه می کند، گردن وی را برگرداندند. همچنان به ام سلمه رضی الله عنها فرمودند: (از عقب مردم طواف کن). وعایشه رضی الله عنها بدور از مردان طواف می نمود . همچنان بعد از ادای حج به همسران خویش فرمودند: ( از این به بعد زمان خانه نشینی تان فرا می رسد)، آنحضرت ^ بر اهل خانوادۀ خویش نرم، پر لطف، مهربان، فروتن وبا حوصله بودند.
امتیازی دیگری که این کتاب برسایر کتابهای تألیف شده در مسایل حج دارد آنست که جوانب اعتقادی و فلسفی مربوط به حج را مورد بحث قرار داده، درسها و فواید مؤثر در این عرصه را بیان و آشکار ساخته است، همچنان در مورد اعلان برائت از مشرکین و مخالفت با آنان را که بوسیلۀ برخی از صحابه اعلان داشتند اشاره نموده است و در مورد دعا نمودن ایشان ^ با دو شق مهم آن که عبارت از دعای طلب ودعای عبادت است، و تعظیم نمودن ایشان^ از شعایر و مقدسات دینی و غیره را منعکس ساخته است. خلاصه حج آنحضرت ^ در تمام عرصه هایش، مدرسه تربیتی و ایمانی بزرگی بود که مؤمنان و پرهیزگاران از آن منافع بزرگ و درسهای متنوع و پندهای مؤثری که دلها را زنده می کند و ایمان را پرورش داده و تقویت می بخشد، استفاده نمودند.
اخيرا؛ این کتاب بشکل آسان و ساده و دور از تکلف در آورده شده که همه میتوانند از آن استفاده نمایند، وهیچ مسلماني از آن بی نیاز شده نمی تواند، زیرا بنده با حرص و کوشش مضامین آنرا از مآخذ و مصادر معتبر و موثق و كتب علماي جئيد جمع آوری نموده ام و هر موضوع را در جای مناسب آن با روش خاص گنجانیده ام، و تلاش نمودم تا هدایات و ارشادات والای آنحضرت^ را بطور ساده و آسان به خواننده گان تقدیم نمایم . و اخيرا از خداوند Y برای، هرکسی که در راه پخش و نشر دانش و معارف اسلامی سعی می ورزد، پاداش بزرگ را استدعا دارم.
و صلی الله علی نبینا محمد و آله و صحبه و سلم.
با عرض حرمت
نورالله كوثر
كابل شوال المكرم 1432هجري قمري